Suyun, Taşın ve Zamanın Anıtı.
Yerebatan Sarnıcı’na ilişkin tarihî kayıtlar Bizans ve Osmanlı vakayinamelerinde farklılık gösterir; bu zaman çizelgesi, müze yayınlarının ve standart arkeoloji literatürünün üzerinde uzlaştığı tarihlendirmeyi verir. Tartışmalı ya da yaklaşık olan tarihler, taşıyamayacağı bir yıla yuvarlanmak yerine yaklaşık olarak yazılmıştır.
Birincil Kaynak: Prokopios’un De Aedificiis (Justinianus’un Yapıları) eseriyle doğrulanmıştır.
İkincil Kayıt: Pierre Gilles’in 1545 tarihli seyahatnamelerinden derlenmiştir.
Arşiv gravürü, y. 1780
Daha önce burada bulunan bir kamu bazilikasının yerine inşa edilen Büyük Sarnıç, yaklaşık 10.000 metrekarelik alanda tahminen 80.000 ton su tutan, geç antik çağın bir mühendislik yapısıydı. Tarihi üzerindeki şehri yansıtır: hayatî bir imparatorluk altyapısından unutulmuş bir mağaraya, oradan da dünyaca saygı gören bir miras alanına.
Altıncı yüzyıl: Büyük İnşa
Nika ayaklanmasının ardından İmparator I. Justinianus, Büyük Saray’ın ve çevresindeki yapıların artan su ihtiyacını karşılamak için daha eski bir sarnıcın genişletilmesini emreder. İnşaatta 7.000’den fazla işçinin çalıştığı, imparatorluğun dört bir yanındaki yıkık tapınaklardan devşirilen 336 mermer sütunun kullanıldığı aktarılır.
1453: Osmanlı’ya Geçiş
Fetihten sonra sarnıç kısa bir süre Topkapı Sarayı bahçelerine su sağlar. Ancak durgun su yerine akarsuyu yeğleyen Osmanlılar kendi su sistemlerini kurar ve sarnıç yavaş yavaş imparatorluğun gündeminden düşer.
1545: Yeniden Keşif
Bizans eserlerini araştıran Fransız bilgin Petrus Gyllius (Pierre Gilles), halkın bodrum zeminlerindeki deliklerden su çektiği ve balık tuttuğu söylentilerinin peşine düşer. Girişi bulur ve suya gömülü sütun ormanında kayıkla ilerleyerek sarnıcı Batı’nın gündemine geri taşır.
1985 ve 2022: Modern Dönemler
1985’teki büyük temizlik 50.000 ton çamuru kaldırır ve Medusa başlarını ortaya çıkarır. 2022’deki kapsamlı restorasyon ise çağdaş aydınlatma, deprem güçlendirmesi ve şeffaf yürüme yolu ekleyerek sarnıcı bugünkü müze deneyimine dönüştürür.